Lingaz tudësch

(Readressà da Tudësch)
Articul per Ladin Gherdëina Val Gardena dall'alto.JPG

L tudësch (tudësch: Deutsch, pronunzià: [dɔʏtʃ]) ie na rujeneda germanica uzidentela che vën rujeneda dantaldut te l'Europa zentrela. L ie la sëula rujeneda ufiziela de l Deutschland, de l'Austria y dl Liechtenstein, y una de la rujenedes ufizieles de la Svizra, dl Belje, Luxemburg y dl Südtirol tla Talia. L tudësch ti semea a autra rujenedes germaniches uzidenteles sciche l olandesc y l frison y mpue plu dalonc l nglëisc. L ti semea ënghe scialdi a autra rujenedes germaniches sciche l danesc, svedesc o norvegesc.

Tudësch
Deutsch
Pronunzia[dɔʏtʃ]
RaionEuropa zentrela
Rujeneda de l'oma
95 milions (2014)[1]
Segonda rujeneda: 80–85 milions (2014)[1]
Familia de rujenedes
Formes da dant
Tudësch aut vedl (Althochdeutsch) / Saxon vedl (Sahsisk)
  • Tudësch aut mesan (Mittelhochdeutsch) / Tudësch bas mesan (Mittelniederdeutsch)
    • Tudësch aut nuef (Frühneuhochdeutsch)
Formes standardisedes
  • Tudësch Standard de la Germania
    Tudësch Standard de l'Austria
    Tudësch Standard de la Svizra
Latin (Alfabet tudësch)
Status ufiziel
Rujeneda ufiziela te
6 stac

1 provinzia

Rujeneda de mendranza
recunesciuda te
9 stac
(mendranza recunesciuda/rujeneda naziunela)
Regulà dadeguna regulazion ufiziela
(Ortografia reguleda dal Cunsëi per l'ortografia tudëscia)[2]
Codesc de rujeneda
ISO 639-1de
ISO 639-2ger (B)
deu (T)
ISO 639-3Plu sortes:
deu – Tudësch
gmh – Tudësch aut mesan
goh – Tudësch aut vedl
bar – Bavaresc
Legal status of German in the world.svg
Legal status of German in Europe.svg
  Rujeneda de maiuranza y (co-)ufiziela
  Rujeneda de mendranza y (co-)ufiziela
  Rujeneda de mendranza a statut/rujeneda culturela
  Rujeneda de mendranza nia a statut

L tudësch ie una de la majera rujenedes al mond. L ie la rujeneda de l'oma de zirca 100 milions de persones y la vën rujeneda da de ndut zirca 130 milions de persones. L ie la majera rujeneda de l'oma te l'Union europea. L vën ënghe scialdi nsenià oradecà, dantaldut te l'Europa (ulache l ie la terza rujeneda plu mpareda do l nglëisc y l franzëus) y te i Stac Unii. La rujeneda ie stata scialdi mpurtanta te i ciamps de la filosofia, teologia, la scienzes y la tecnologia. I paejesc che rejona tudësch ie adum i cuinti al mond ncont de numer de publicazions de nuef libri. N diescejim de duc i libri al mond vën publichei per tudësch.

L tudësch ie na rujeneda pluricentrica y à trëi formes standardisedes: l tudësch de l Deutschland (tlamà Bundesdeutsch), l tudësch de l'Austria (tlamà Österreichisches Standarddeutsch) y chël de la Svizra (tlamà Schweizer Standarddeutsch). Chësta trëi formes se desferenzieia per n valguna paroles, espresions y datrai formes gramaticheles. Les ne ie nia da cunfonder cun i dialec tudësc rujnei te chisc paejes, ma les ie la formes standardisedes de coche l tudësch vën scrit te chisc paejes. Che l da trëi formes standardisedes dl tudësch ie zech che n grum de persones che rejona tudësch ne sa nstësc nia. N tudësch pudës per ejëmpl miné che la parola heuer (ncuei), che ne vën belau nia adurveda tl Deutschland, ie na parola dialetela te l'Austria, ma ntant iel na parola ufiziela tl Österreichisches Standarddeutsch y vën perchël adurveda te documënc ufiziei.

DialecModifica

 
Dialec tudësc te l'Austria y te Südtirol.


LeteraturaModifica

  1. 1,0 1,1 "Special Eurobarometer 386: Europeans and their languages" (PDF) (report). Cumiscion Europea. juni 2012. Archivià da l uriginel (PDF) ai 6 jené 2016. Trat ite ai 24 lugio 2015.
  2. "Über den Rat". Istitut per la rujeneda tudëscia. Trat ite ai 11 utober 2010.