Lingaz tudësch

(Readressà da Tudësch)
Articul per Ladin Gherdëina Val Gardena dall'alto.JPG


Tudësch
Deutsch
Rujeneda de l'oma de 95 milions de persones
Region Europa zentrela
Familia de rujenedes Indo-europeich
 • Germanich
   • Germanich uzidentel
     • Tudësch Aut
       • Tudësch
Formes passedes Proto-Germanich
 • Tudësch aut vedl (Althochdeutsch) / Saxon vedl (Sahsisk)
   • Tudësch aut mesan (Mittelhochdeutsch) / Tudësch bas mesan (Mittelniederdeutsch)
Formes standardisedes Tudësch Standard de la Germania
Tudësch Standard de l'Austria
Tudësch Standard de la Svizra
Dialec • Tudësch bas: Niederdeutsch, Brandenburgisch
• Tudësch zentral: Mittelfränkisch, Rheinfränkisch, Ostfränkisch
• Tudësch aut: Bairisch, Alemannisch, Schwäbisch,
Sistem de scritura Latin (Alfabet tudësch)
Status ufiziel
Rujeneda ufiziela te Germania, Austria, Svizra, Belje, Luxemburg, Liechtenstein, Südtirol (Talia)
Regulà da deguna regulazion ufiziela
Codesc de rujeneda
ISO 639-1 de
Legal statuses of German in Europe.svg

L tudësch (tudësch: Deutsch, pronunzià: [dɔʏtʃ]) ie na rujeneda germanica uzidentela che vën rujeneda dantaldut te l'Europa zentrela. L ie la sëula rujeneda ufiziela de l Deutschland, de l'Austria y dl Liechtenstein, y una de la rujenedes ufizieles de la Svizra, dl Belje, Luxemburg y dl Südtirol tla Talia. L tudësch ti semea a autra rujenedes germaniches uzidenteles sciche l olandesc y l frison y mpue plu dalonc l nglëisc. L ti semea ënghe scialdi a autra rujenedes germaniches sciche l danesc, svedesc o norvegesc.

L tudësch ie una de la majera rujenedes al mond. L ie la rujeneda de l'oma de zirca 100 milions de persones y la vën rujeneda da de ndut zirca 130 milions de persones. L ie la majera rujeneda de l'oma te l'Union europea. L vën ënghe scialdi nsenià oradecà, dantaldut te l'Europa (ulache l ie la terza rujeneda plu mpareda do l nglëisc y l franzëus) y te i Stac Unii. La rujeneda ie stata scialdi mpurtanta te i ciamps de la filosofia, teologia, la scienzes y la tecnologia. I paejesc che rejona tudësch ie adum i cuinti al mond ncont de numer de publicazions de nuef libri. N diescejim de duc i libri al mond vën publichei per tudësch.

L tudësch ie na rujeneda pluricentrica y à trëi formes standardisedes: l tudësch de l Deutschland (tlamà Bundesdeutsch), l tudësch de l'Austria (tlamà Österreichisches Standarddeutsch) y chël de la Svizra (tlamà Schweizer Standarddeutsch). Chësta trëi formes se desferenzieia per n valguna paroles, espresions y datrai formes gramaticheles. Les ne ie nia da cunfonder cun i dialec tudësc rujnei te chisc paejes, ma les ie la formes standardisedes de coche l tudësch vën scrit te chisc paejes. Che l da trëi formes standardisedes dl tudësch ie zech che n grum de persones che rejona tudësch ne sa nstësc nia. N tudësch pudës per ejëmpl miné che la parola heuer (ncuei), che ne vën belau nia adurveda tl Deutschland, ie na parola dialetela te l'Austria, ma ntant iel na parola ufiziela tl Österreichisches Standarddeutsch y vën perchël adurveda te documënc ufiziei.

DialecModifica

 
Dialec tudësc te l'Austria y te Südtirol.


LeteraturaModifica